Bir çocuk gelişimin bazı alanlarında yaşıtlarından farklı ilerlediğinde ailelerin aklına çok doğal bir soru gelir:
“Biraz daha beklemeli miyiz?”
Bazı gelişimsel farklılıklar zaman içinde azalabilirken bazı çocukların belirli becerileri kazanabilmesi için daha yapılandırılmış desteğe ihtiyacı olabilir.
Erken müdahalenin temel amacı aileyi korkutmak veya çocuğa hızlıca bir etiket koymak değildir.
Amaç, çocuğun mevcut becerilerini değerlendirmek ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanlarda öğrenme fırsatlarını mümkün olduğunca erken artırmaktır.
Erken müdahale ne demektir?
Erken müdahale yalnızca küçük yaşta terapiye başlamak anlamına gelmez.
Çocuğun;
- iletişim,
- oyun,
- sosyal etkileşim,
- dikkat,
- motor,
- öz bakım,
- günlük yaşam
gibi gelişim alanlarının değerlendirilmesi ve ihtiyaçlarına uygun hedeflerin belirlenmesini kapsayan bir süreçtir.
Her çocuğun ihtiyacı aynı olmadığı için erken müdahale programlarının da bireyselleştirilmesi gerekir.
Neden erken dönem önemlidir?
Çocukluk döneminde birçok temel beceri birbirinin üzerine kurulur.
Örneğin çocuk başka bir insanın dikkatini takip etmeyi öğrenir.
Bu beceri ortak oyunu kolaylaştırabilir.
Ortak oyun sırasında yeni kelimeler ve sosyal davranışlarla karşılaşır.
Bunlar da iletişim gelişimini destekleyebilir.
Dolayısıyla bazen oldukça küçük görünen bir becerinin desteklenmesi, sonraki öğrenmeler için önemli bir temel oluşturabilir.
“Konuşmasını bekleyelim” her zaman yeterli mı?
Çocuğun geç konuşması ailelerin en sık başvurduğu konulardan biridir.
Ancak değerlendirmede yalnızca kelime sayısına bakılmaz.
Çocuk işaret ediyor mu?
İsmi söylendiğinde yöneliyor mu?
Başka birinin dikkatini çekmeye çalışıyor mu?
Taklit ediyor mu?
İsteklerini nasıl anlatıyor?
Karşılıklı oyun sürdürebiliyor mu?
Bu gibi beceriler de iletişim gelişimi hakkında önemli bilgiler verir.
Bu nedenle sorun yalnızca “kaç kelimesi var?” üzerinden değerlendirilmemelidir.
Erken müdahale tanı koymak değildir
Aileler bazen değerlendirme istemekten kaçınabilir.
“Ya bir şey söylerlerse?”
düşüncesi anlaşılırdır.
Ancak gelişimsel değerlendirme ile tanı aynı şey değildir.
Değerlendirmenin amacı çocuğun güçlü olduğu ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanları görebilmektir.
Çocuk belirli bir beceride zorlanıyorsa destek vermek için her zaman uzun süre beklemek gerekmez.
Aile sürecin neresinde?
Erken müdahalede aile oldukça önemli bir parçadır.
Çocuk belirli saatlerde eğitim alabilir ancak günün büyük bölümünü ailesiyle geçirir.
Bu nedenle aileye:
“Evde sürekli çalışma yaptırın.”
demek yerine günlük rutinlerde kullanılabilecek basit ve sürdürülebilir yöntemler göstermek daha anlamlıdır.
Örneğin iletişim hedefi varsa yemek, oyun ve giyinme sırasında doğal fırsatlar oluşturulabilir.
Bağımsızlık hedefi varsa çocuğun yapabildiği işleri yetişkinin sürekli onun yerine yapmaması desteklenebilir.
Çok fazla hedef belirlemek doğru mu?
Erken müdahale “ne kadar çok hedef, o kadar iyi” yaklaşımı değildir.
Çocuğun aynı anda onlarca beceri üzerinde çalışması yerine günlük yaşam açısından önemli ve öncelikli hedeflerin belirlenmesi daha işlevsel olabilir.
Bir çocukta iletişim başlatma öncelikliyken başka bir çocukta oyun, öz bakım veya yönerge takip becerileri daha önemli olabilir.
Bu nedenle eğitim programının çocuğun bireysel ihtiyaçlarına göre oluşturulması gerekir.
Aileler ne zaman değerlendirme düşünebilir?
Tek bir davranış üzerinden sonuca ulaşmak doğru değildir.
Ancak aile;
iletişim, oyun, sosyal etkileşim, hareket, öğrenme veya günlük yaşam becerilerinde uzun süredir belirgin bir güçlük gözlemliyorsa gelişimsel değerlendirme faydalı olabilir.
Burada amaç:
“Bir problem bulalım.”
değildir.
Daha sağlıklı soru:
“Çocuğun şu anda hangi becerileri var ve hangi beceriler için desteğe ihtiyaç duyuyor?”
olmalıdır.
Erken müdahalenin gerçek hedefi
Erken müdahalenin amacı çocuğu başka çocuklara benzetmek değildir.
Temel hedef çocuğun mevcut kapasitesinden hareket ederek;
iletişimini, öğrenmesini, sosyal katılımını, günlük yaşam becerilerini ve mümkün olan en yüksek düzeyde bağımsızlığını desteklemektir.
Bir beceri ne kadar erken fark edilip uygun şekilde desteklenirse çocuğun o beceriyi günlük yaşamda kullanabilmesi için o kadar fazla öğrenme fırsatı oluşturulabilir.
Bu nedenle gelişimle ilgili bir soru olduğunda aylarca internette işaret aramak yerine çocuğun becerilerini bütün olarak değerlendirmek çok daha anlamlıdır.
Özel Pera İzmir
Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi